Een gesigneerd boek met persoonlijke opdracht uit 1929, een halsketting met 47 diamanten en een klein stukje Afrikaanse kunstgeschiedenis.
Onlangs vond de tentoonstelling 1913–1923: l’esprit du temps, Paris célèbre les arts d’Afrique et d’Océanie plaats in het Musée du Quai Branly in Parijs – zie ook Nieuwsbrief 2026-03. De tentoonstelling liet zien hoe Afrikaanse en Oceanische kunst in het begin van de 20ste eeuw geleidelijk evolueerde van louter etnografische objecten naar kunstwerken die ook door kunsthandelaars en kunstenaars als volwaardige kunst werden beschouwd, onder anderen door Paul Guillaume, Pablo Picasso en vele anderen.
Rond diezelfde tijd vond ik een exemplaar van La Sculpture Nègre Primitive van de legendarische Paul Guillaume en Thomas Munro. Op de titelpagina schreef Guillaume persoonlijk:
“À Léonie Ulam, avec les sympathies de Paul Guillaume – le 20 septembre 1929”
Paul Guillaume © Instituto Amadeo Modigliani
Wie was deze mysterieuze dame, Léonie Ulam? Ik begon een zoektocht op het internet. En hoe meer ik begon te graven, hoe interessanter het verhaal werd.
Leonie Ulam © MyHeritage (digitally restored using AI)
Léonie Ulam was een welgestelde Parijse societyfiguur die vertoefde in kringen van kunstenaars, verzamelaars en de Europese aristocratie. Slechts enkele maanden nadat Guillaume haar dit boek persoonlijk had opgedragen, bevond zij zich samen met haar echtgenoot Michael Ulam en een groep vrienden in New York.
Op 30 januari 1930 berichtte de New York Times dat een diamanten halsketting ter waarde van 25.000 dollar, bestaande uit maar liefst 47 diamanten, uit haar kamer in het Savoy-Plaza Hotel was verdwenen . Er werd een beloning van 2.000 dollar uitgeloofd voor de teruggevonden halsketting en voor informatie die tot de dader zou leiden.(1)
Wat mij vooral opviel, was het gezelschap waarmee ze op de Bremen reisde, een van de grote Duitse luxeschepen van die tijd. Het artikel vermeldde dat ze in het gezelschap was van prins Frederik Leopold van Pruisen, baron von Cerini en dr. Arpad Plesch.
Arpad Plesch © Alchetron
Ook Plesch blijkt een bijzonder figuur te zijn. Enkele jaren later, in 1935, trouwde hij met Léonie. Hij groeide uit tot een belangrijke financier en verzamelaar van zeldzame boeken en botanische werken. Zijn collectie werd later opgenomen in Douglas Coopers boek Great Private Collections . (2) Het echtpaar verdeelde hun tijd tussen hun appartement aan de Avenue Foch in Parijs en hun Villa Leonina in Beaulieu-sur-Mer, in Zuid-Frankrijk, waar zij een indrukwekkende botanische tuin aanlegden. (3)
Het verhaal neemt daarna een nog opmerkelijkere wending. Plesch trouwde later met Marysia Ulam, de dochter van Léonie uit haar eerste huwelijk. In latere berichtgeving in The Times en The Telegraph werd beweerd dat Plesch Léonie met een zilveren dolk had vermoord en een arts zou hebben omgekocht om een vals overlijdenscertificaat te verkrijgen. Vervolgens zou hij haar dochter Marysia hebben verkracht en met haar zijn getrouwd om controle te krijgen over het vermogen dat zij had geërfd. Hoewel hij publiekelijk van deze feiten werd beschuldigd, werd hij nooit officieel aangeklaagd of veroordeeld. (4)
Plesch verwierf bovendien verschillende belangrijke moderne kunstwerken die oorspronkelijk via Paul Guillaume waren verkocht of deel hadden uitgemaakt van diens persoonlijke collectie. Een van de bekendste voorbeelden is een reeks schilderijen van Chaïm Soutine, waaronder Femme en rouge appuyée à un fauteuil, dat in 1973, een jaar voor Pleschs overlijden, bij Sotheby’s voor miljoenen werd verkocht. (5)
Chaīm Soutine – Femme en rouge appuyée à un fauteuil
© Sotheby’s (ex Paul Guillaume, ex Arpad Plesch)
Léonie was trouwens ook de tante van de beroemde Pools-Amerikaanse wiskundige Stanisław Ulam, een van de grondleggers van de Monte-Carlo simulatie. Hij bedacht dit concept naar verluidt tijdens een periode van herstel na een hersenoperatie, terwijl hij patience speelde.
Stanislaw Ulam © Wikipedia
In zijn memoires, Adventures of a Mathematician, schrijft Stanislaw Ulam ook over zijn bezoeken aan zijn tante in Parijs. Als bescheiden student voelde hij zich naar eigen zeggen nogal ongemakkelijk toen Léonie aanbood om haar chauffeur hem met haar Rolls-Royce te laten ophalen voor een bezoek aan het Louvre.
En zo opent een eenvoudige persoonlijke opdracht op de eerste pagina van een boek plotseling een hele wereld rond Paul Guillaume: Parijs, Afrikaanse kunst, invloedrijke verzamelaars, aristocratie, diamanten en een aantal behoorlijk ingewikkelde familierelaties.
Opnieuw een kleine herinnering dat soms de interessantste verhalen zich gewoon op de eerste pagina’s van een boek bevinden.
(1) https://www.nytimes.com/1930/01/30/archives/25000-diamonds-vanish-at-savoyplaza-detectives-hunt-necklace-of.html
(2) https://prettyoldbooks.com/products/great-private-collections-cooper-1963?srsltid=AU7gw4Wn8ZFp1z9IwKabZYOQ9-DGcR5evBqVmigZhIiogoVRwdasKNsA
(3) https://en.wikipedia.org/wiki/Árpád_Plesch
(4) https://www.smh.com.au/national/acid-queen-of-the-1960s-went-on-the-run-with-timothy-leary-20201111-p56dfj.html
(5) https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2006/impressionist-modern-art-evening-sale-n08195/lot.37.html
