Tijdens de afgelopen editie van het Parcours des Mondes toonde David Serra een Dogon of Bamana ruiterfiguur dat aan de invloedrijke dadaïst en surrealist Tristan Tzara (1996 – 1963) had toebehoord.
Volgens Tzara liet de Eerste Wereldoorlog zien dat het Westerse rationalisme was doorgeslagen en dat lering getrokken moest worden uit de spiritualiteit die besloten lag in de kunst uit Afrika en Oceanië. Tegen de toenmalige conventie in was deze kunst voor hem ‘art premier’ en niet ‘primitief’. Vanuit deze overtuiging werd Tzara een verwoed verzamelaar en fervent pleitbezorger van tribale kunst bij wie kunstenaars als Arp, Breton, Ernst, Picasso, Miro, Giacometti en De Chirico kind aan huis waren om zijn collectie te bespreken.
Vorig jaar wijdde Arnold Wentholt voor de TAC nog een artikel aan Tzara wegens zijn invloed op het werk van de architect Aldo van Eyck (1918 – 1999).
Een andere veel voorkomende misvatting die ik in dit verband wil vermelden, is het idee dat de zogenaamde bronzen ‘zonnehanger’ van de Dogon bedoeld zou zijn om de stralende zon weer te geven. Ook in dit geval komt de vorm van de hanger voort uit de beschermende werking die aan het oog wordt toegeschreven.
Nieuwsgierig naar de oorspronkelijke functie en betekenis van dit ruiterbeeld, alsook het belang dat Tzara en de mensen om hem heen eraan hechtten, vroeg ik de A.I. vraagbaak van Google om opheldering.
Gemini is handig bij een eerste terreinverkenning omdat het de bronnen meldt waarop de verstrekte informatie gebaseerd is. Omdat een taalmodel zelf geen inhoud kan beoordelen en de verstrekte informatie daarom wetenschappelijk achterhaald of maatschappelijk ongepast kan zijn, is bronvermelding bij A.I. essentieel.
Zich beroepend op websites van handelaren en veilinghuizen die zich weer baseren op het werk van Marcel Griaule verbeeldt een ruiterfiguur volgens Gemini zowel de Hogon (religieus specialist) als de oorsprongsmythe van de Dogon. Dat de visie van Griaule op de Dogon mythologie in 1991 werd ontmaskerd door Wouter van Beek (zie zijn artikel voor TAC van vorig jaar) ‘weet’ Gemini desgevraagd ook maar is hier niet relevant omdat Tzara c.s. zich juist laafden aan Griaule’s romantische uitweidingen over Dogon mythen.
Volgens Griaule’s scheppingsmythe (de Dogon hebben die volgens Van Beek niet) zond oppergod Amma de spirituele voorouder van de mens (Nommo) in een hemelse ark naar de aarde. Om op aarde te kunnen landen transformeerde deze ark tijdens de afdaling in een paard. Zo zette het paard als eerste dier voet op aarde en verbond Nommo als ruiter hemel en aarde.
Niet alleen Nommo wordt geassocieerd met een paard. Van alle voorouders is Lébé de eerste die sterfelijk was en begraven werd. Toen de Dogon naar de Bandiagara-klif togen en zijn beenderen opgroeven om mee te nemen, bleek Lébé te zijn herrezen als slang. Ook Lébé wordt afgebeeld als ruiter, maar dan met een baard. De bebaarde ruiter staat ook voor de Hogon, die als vertegenwoordiger van Nommo niet met zijn blote voeten op de onreine grond mag komen en zich daarom te paard verplaatst. Als het terrein voor zijn paard te steil was liet de Hogon zich verplaatsen door vier dragers die hinnikten om het mythische paard van de Nommo te imiteren.
De vier naar binnen wijzende voeten onder de benen van het paard zouden volgens Gemini dan ook de vier dragers verbeelden die de draagstoel van de Hogon tilden.
Geplaatst bij een altaar zou het beeld de positie van de Hogon hebben benadrukt bij offers die tot regen of vruchtbaarheid moesten leiden.
Het is een kleurrijk verhaal over een ruiterbeeld dat tegelijk een hemels vervoermiddel, aardse draagstoel en spiritueel altaar is. Dergelijke mythen vonden veel weerklank in de avant-gardistische kringen van weleer en komen daar misschien ook uit voort. Van Beek wees er immers al op dat de Dogon geen scheppingsmythe kennen. Toen de veldnotities van Griaule jaren later openbaar werden bleek de mythe afkomstig van een soufflerende en creatief synthetiserende onderzoeker en diens gewillig antwoordende informant.
Volgens Van Beek is een paard gewoon duur in aanschaf en verzorging. Daarmee staat het dier bij de Dogon voor macht en rijkdom. Dat lijkt meer op de Westerse cultuur dan Tzara c.s. voor mogelijk hadden gehouden. De populariteit van Griaule’s genesismythe werpt zijn schaduw echter nog altijd ver vooruit. Ongevraagd vertelt Gemini over Dogon-gidsen die Griaule’s verhalen overnamen om te voldoen aan het romantische beeld van toeristen. Hallucineert het programma hier of is dit echt zo? Voor de arme antropoloog die de Dogon mythen in de toekomst voor een derde keer gaat onderzoeken dreigen de verhalen over hemelse paarden en laag zwevende Hogons echter op voorhand een haast hallucinante ervaring te worden.
